Mumu Bağrına Saran İnsan!
Suat Umutlu / 14 Kasım 2026
“Kökü mazide bir âtiyim” der Yahya Kemal Beyatlı. Tarih, sadece geçmişin kaydı değil eğer doğru okursanız ve anlarsanız her zaman insan ve insanlık için bir pusula olur ki, evvelemirde yakın geçmişimizde “Yokoluştan Varoluşa” uzanan o rüya gibi yolculuğa çıkalım.
*
1920’li yıllarda işgal altındaki Anadolu toprakları, Mustafa Kemal ve silah arkadaşlarının “Ya İstiklâl Ya Ölüm”
diyerek verdiği mücadele sonunda hürriyet ve istiklâlini kazanırken; viran olmuş bir ülkenin, yokluk ve yoksulluk çekerken elifi görse mertek sanacak kadar cahil, yorgun ve ezik düşen bir milletin istikbali için “hayatta en hakiki mürşit ilimdir, fendir” düsturuyla Demokrasi ve kalkınma yolunda da köklü adımları atarak dünyada saygınlık kazanan bir devlet, bir millet yarattılar: Türkiye Cumhuriyeti…
Düşünün!
Okullarda tarih kitabı bile yokken kanıyla, canıyla önce “yokoluştan varoluşa”, sonra “kurtuluştan kuruluşa” uzanan yolda “Hürriyet, İstiklâl, İstikbal!” mücadelesi vererek tarih yazan atalarımızın mirasına ilelebet sahip çıkmak bir görev, bir sorumluluk hatta bir inanç olmalıydı ama biz “kötü mirasçılar!”, çağın imkanlarına rağmen yap(a)madıklarımıza isyan etmek yerine
inanılır gibi değil ama başta çağların dâhisi o insana ve kurucu iradeye saldırmaktayız.
İlhan Selçuk’un ifadesiyle “Gel de şaşma!”
Neden?
*
Tarih boyunca devletlerin ortak sınavı; vatandaşı korumak mı, yoksa korkutmak mı noktasında gücün nasıl kullanıldığı olmuş ve bu konuda Şeyh Edebali: “Güçlüsün, kuvvetlisin, akıllısın, kelâmlısın ama bunları nerede ve nasıl kullanacağını bilmezsen, sabah rüzgârında savrulur gidersin, bu nedenle insanı yaşat ki devlet yaşasın…” diyerek adeta devlet aklını ifade etmiştir. İşte, “Delinin eline verirsen değneği, kafası attıkça döver seni…” dedikleri insanın omzundaki en ağır sorumluluk olan “yetki”; eğer denetlen(e)mez, hukukla sınırlandırıl(a)maz hatta hesap verilebilir değilse, korkunun büyüdüğü, zorbalığın sıradanlaştığı ve neticede toplumsal çürümeyle birlikte yarın güvencesinin kal(a)mayacağı bir ortamı düşünün.
Montesquieu, “Her iktidar güç ister; sınırsız iktidar ise mutlak bir yozlaşma getirir” derken haklı olmalı, zira a adalete olan inanç yok oluyor, emek karşılığını bulmuyor ve hukuk herkese eşit uygulanmıyorsa yani güçlünün ayrıcalığı çok ve zulmü cezasız kalırken alttakilere bir utanç, bir yoksulluk yüklüyorsa artık çöküşün ötesinde ahlâk da iflas etmiştir ki; bu, “Atı yere koyar, eşeği över” dedikleri gibi yöneticiler sorumluluğunu yerine getirmediğinde hem ülkenin hem de milletin ortak geleceğinin ruhununun da yok olması halidir.
*
İnsanoğlunun yaşadığı dünya, Albert Einstein’ın dediği gibi, gerçekten kötülük yapanlar yüzünden değil, seyirci kalıp hiçbir şey yapmayanlar yüzünden daha tehlikeli bir yer olmuştur. Karanlığa karşı
korkuyla “dilsiz şeytan” olup “bana dokunmayan yılan bin yaşasın” demek zorbaların sırtını sıvazlamak onlara daha çok cesaret vermektir, Martin Luther King Jr.’a göre de en büyük trajedidir.
Bakınız; gören gözlere, duyan kulaklara ve vicdanlara seslenen “Yeri gelince koy lafı gediğine…” sözü önemli bir uyarıdır ki, aksi takdirde La Boétie’nin sarsıcı ifadesiyle, insanoğlu bir kez boyun eğmeye başlarsa asla kölelikten kurtulamaz…
*
Bilinmelidir ki, güçlülerin çevresinde görünmez ipler, makamlar ve çıkar ağları her daim olacaktır ama “mumu, bağrına sardığı ip eritir” derler, yani o ateşin iki yüzü vardır ve bir süre sonra kendi çelişkilerini de yaratır: Ya aydınlatır, ya da yakıp tüketir de…
Friedrich Nietzsche’nin ifadesiyle; büyük güç sahibi olmak isteyen yalnızlığı da göze alırken; Seneca’nın dediği gibi, o makamların yüksek dağlara benzediğini ve rüzgârın daha sert estiğini bilmeli, hatta çıkar ve ihtirasla kurulan her düzende zamanla o ateşin sönüp gücün değişeceğini ve kendi hırsında boğulacağını unutmamalıdır.
Bu konuda Montaigne diyor ki: “En yüksek tahta da çıksalar, yine de kendi kı.ının üstünde otururlar.”
*
Bir toplumun gerçek gücü; koltuklara değil, adalete, hukuka ve vicdana bağlılıkla ölçülür ve günümüzde sadece siyasette değil; kamuda, iş hayatında, medyada ve sivil toplumda ihtiyacımız olan tek şey devlete ve hukuka olan güvendir. Aradan geçen yüzyıllara rağmen hâlâ toplumsal vicdanın ve devlet felsefesinin en temel ölçüsü olan bu güveni ifade eden düsturu Şeyh Edebali’den alıyoruz. Onun, Osmanlı’nın kurucusu Osman Bey’e adeta vasiyet niteliğindeki: “Geçimsizlikler, çatışmalar, uyumsuzluklar, anlaşmazlıklar bize; adalet sana…” sözü hem hukukun amacı, hem de bir gün herkese lazım olacağı noktasında önemlidir.
*
İnsanoğlu yalnız geldiği bu dünyada; doğuştan gelen aklı ve vicdanıyla başkalarıyla bağ kurarak sevgiyi, merhameti ve dayanışmayı öğreniyor ama ideal olan iyi bir insan olabilmektir. Hayat, sadece kendimizin değil, insanlığa bıraktığımız izlerin de toplamıdır. Bu nedenle içinde bulunduğumuz ahval ve şerait ne olursa olsun, ortak geleceğimizi kurma noktasında görev ve sorumluluğumuz var ve günümüzde ekonomide, eğitimde, teknolojide, demokraside vb. ilerleme yolunda adımlar atılması, mücadele edilmesi gerekiyor.
Ne var ki, Dijital Çağın körleştirdiği 21. Yüzyılın “modern insanı!” her nedense dünyanın dört bir tarafında düzenin akışına boyun eğen, yaşadığı sıkıntılara sadece “seyirci” değil sırtını da dönen olmuş; korkudan, bencillikten kör, sağır, dilsiz olup “bana ne!’ diyerek haksızlığa isyan edemiyor ve güçlünün safına geçiyorsa aslında zalimi seçmektedir.
*
Neticeten;
Asrın dâhisinin dediği gibi “vatanını en çok seven, görevini en iyi yapandır” ki,
tarih boyunca zorlukları birlikte aşan Anadolu insanı; damarlarındaki asil kanda mevcut olan güçle yeniden ayağa kalkabilir ve o ilhamla geleceğini şekillendirebilir. Bundan kimsenin şüphesi olmasın, yeter ki istesin…
Eğer istemiyorsa Bertolt Brecht’in dediği gibi neden suskun olduğunu açıklasın, ya da sadece bir vatandaşlık görevi olarak değil, tarihe ve gelecek kuşaklara karşı en temel borcunu yerine getirsin: “Ne tilkiye bey desin, ne de ite paşa!”
Siz, ne dersiniz?
*
Suat Umutlu
Çivril, 14.11.2026
Not: Katkıları için değerli yazar Hüseyin Okumuş’a teşekkür ederim.
