Bilen Var Mı, Hangi Devirdeyiz?
Suat Umutlu / 10 Kasım 2026
”Zaman gelir, sessizlik ihanet olur.” – Martin Luther King Jr.
*
Zaman denilen şey!
Canlılar için her şeyi değiştiren ve dönüştüren gizemli yolculuk: Hayat…
Hayat, istediğinizi sun(a)madığı sunsa da size uymadığında, zamanı iyi yönetemediğiniz için bazı şeyler yolunda gitmeyebilir. Ama yanlış olan zaman, mekan değil de insanın kendisi de olabilir.
Bakınız! Gizemli yolculuğumuzda; ‘bazı bazı’ boş ya da dolu geçse de anlamakta ve kavramakta zorluk çektiğimiz, ‘zaman zaman’ kâh çağ kapatıp kâh çağ açarken ‘yavaş yavaş’ her birimizin zihninde ve algısında ‘farklı farklı’ değişikliklere yol açan toplumsal ve teknolojik gelişmeler eğer insanları köleleştirmekte, toplumu medeniyetten uzaklaştırır hale getiriyorsa insanlığı da yok ediyoruz demektir.
O halde; Akıl dediğimiz şey öğrenmeyi, çalışabilmeyi ve hizmeti arttırmak için en değerli sermayemizse sınırlı zamanımızı da boşa harcamayalım ve insanlık tarihinde kısa bir yolculuk yapalım.
Geleneklerin, Kilisenin dogmalarının, batıl inançların, engizisyon korkusunun ve bağnazlığın yarattığı Orta Çağ’ın karanlık dünyasının insanları için önemli olan ‘ruhun kurtarılması’ yani ‘zamanın dışında bir zaman’ denilen ‘ebediyet!’ idi.
Gel zaman git zaman, Yeni Çağ’da önemli olan ‘bireyin ruhu değil nesli’ denilerek geleceğe dair adımların atılsa da; günler, aylar, yıllar geçip Yakın Çağ’a gelindiğinde insanın hayal gücünü yöneten ve onu her yerde bilgi, veri ve algoritmalarla kuşatan dijital karanlıkla karşılaşıyoruz ki, hem bu karanlığın esiri olan hem de yaşadığı onca sıkıntıyla acı çeken insanların zamanı algılayamaz hale geldiği bir noktadayız.
Neticeten, teknolojinin ve bilimin insanları daha kolay nasıl kullanabiliriz ya da yok edebiliriz dediği bir çağda hâlâ medeniyet! demeye devam eden, saltanat süren sorumluları görmeyi reddeden bir zihniyette olmamız başka türlü izah edilemez.
“Zaman denilen şey büyük bir öğretmen ve ne yazık ki bütün öğrencilerini öldürüyor” derler ki, böyle bir ortamda Cahit Sıtkı Tarancı’nın: “zamanla nasıl değişiyor insan. Hangi resmime baksam ben değilim” dediği son noktayı koyabiliriz.
Esasen; bin yıl süren Ortaçağ’ın karanlığına akıl, bilim ve hoşgörüyle karşı koyup, insan hakları, eşitlik ve güçler ayrılığı gibi demokratik değerlerin temellerinin atılabileceği; hatta zaman içinde Rönesans, Reform hareketleri, coğrafi keşifler, matbaanın yayılması vs. ile geliştirilebileceği bir dönem yaşanmış ve adına da ‘Akıl Çağı” denilmişti…
İşte! Yeni Çağ’daki aydınlar dünyasında kimler yoktu ki!
Düşünce özgürlüğünü savunan Voltaire; “Düşünüyorum, o halde varım” diyen Rene Descartes; “Sapere Aude!” yani “aklını kullanma cesaretini göster” diyen Immanuel Kant; eşitlik ve halkın egemenliği diyen Jean-Jacques Rousseau; liberalizmin öncülerinden John Locke ve niceleri…
Onlar, birilerinin muktedir olma ve kalabilme hırsı yüzünden insanı yücelten medeniyeti yaratma noktasında zamanında bir adım at(a)madıkları için belki de insanları yüz adım atmak zorunda bıraktılar. Bu nedenle zaman tünelinde bugünlere hâlâ Dijital, Uzay, Robot Çağı vs. diyenlere soralım:
Bırakın ‘medeni insan’ olabilmeyi, insan olabilmeyi dahi başaramadığımız ortada değil mi?
İnanmıyorsanız etrafınıza bakın! ve ‘üj bej’ günlük dünyada neler olup bitmiş
eğitimci yazar İbrahim Pataz’dan öğrenelim:
”Çıkanlar çoğaldı kural dışına
Yasaların hiç olduğu çağdayız.
Menfaatin güçlülerin başına
Kutsanacak taç olduğu çağdayız.
Güçlüler azıya alalı gemi
Kanla gözyaşıyla sürüyor demi
Bitmiyor ümmetin kederi gamı
Sefil zelil aç olduğu çağdayız.
Kefere hinleri cinleri ile
Tahrif ettikleri dinleri ile
Orta Çağ’dan kalma kinleri ile
Soyumuzdan öç aldığı çağdayız.”
Şimdi başa dönelim ve ‘Bilen Var Mı, Hangi Devirdeyiz?’ sorusuna cevap verelim:
Adil olanların vicdanını kanatan zulmün, cesurların omuzuna yüklenen korkaklığın, dürüst olanların da uykusunu kaçıran namussuzluğun yaşandığı bir
devirdeyiz ve insanlar henüz delirmese de kim “medenî”, kim “zâlim” bilemez, göremez haldeler ki, bu durumda; aklı, bilgiyi, sanatı vb. zulüm aracına dönüştüren gericilere değil, insanlığın huzuru ve refahı için kullanan ilerici insanlara ihtiyacımız var. Unutulmasın ki, akıl bir ışıktır ve onu söndürenler karanlıkta hüküm sürmek isteyenlerdir.
Artık! İnsanoğlu nasıl bir yol izler veya hangi seçenekler onu ‘mesut, mutlu, bahtiyar’ kılar bu tamamen kendi tercihine bağlı olmakla birlikte tarihten bir kaç ipucu verebiliriz;
Alman filozof Friedrich Nietzsche…
O, çocukluğundan itibaren ağır darbelerle yüzleşen, zihinsel yetilerini tamamen kaybedip yıllarca bitkisel bir hayat sürmesine rağmen Amor Fati! Yani “Kaderini Sev!” diyerek yaşamdan kaçmayı değil sevmeyi, sahiplenmeyi seçen; dışarıda herkesi kahkahalara boğan ama odasına çekildiğinde derin travmalar yaşayan Danimarkalı teolog Kierkegaard’ın bu durumu için, “en çok acı çeken insan, gülmeyi icat etti” diyen biri…
İşte seçenekler;
Nietzsche’ye hak verir hayatınıza sıkı sıkıya bağlanır, sevmeye çalışabilirsiniz veya kaderinize, yalnızlığınıza, korkularınıza hatta hayatınızın anlamsızlığına ‘Kih, Kih, Kih” gülebilirsiniz.
Son bir tercih için önce kurbağaların yarışını izleyelim;
“Kurbağalar arasında bir kulenin tepesine tırmanma yarışı başladıktan sonra seyircilerin “Boşuna uğraşmayın, çıkmanız imkânsız!, Başaramazsınız!” gibi alaycı sesleri karşısında kurbağaların çoğu tıpkı aklını başkasına teslim ederek kendi hayatının esiri olan insan gibi etkilenip ‘başaramam!’ inancıyla yarışmayı bırakmasına rağmen bir tanesi kulenin zirvesine ulaşır.”
Dikkat! Diğer kurbağalar onun olağanüstü bir iradeye sahip olduğunu düşünerek merakla “Herkes vazgeçerken sen nasıl başardın?” diye sorsalar da kazanan kurbağa cevap ver(e)mez.
Onun başarısının sırrı, seyircilerin sesini hiç duy(ma)ması değildi. Diğer kurbağalar başkalarının yargısını hiç düşünmeden önyargı ile kabullenip yarıştan koparken, o umudunu kaybetmemiş, direnmiş ve başarmıştır.
Unutmadan bu kurbağa cevap veremiyordu, zira “sağır” idi…
İşte, insanoğlu için bir tercih daha, ‘sağır’ kurbağa gibi umudunu kaybetmeyebilir, direnebilir…
Demek ki;
“En büyük suç, düşünmemek değil; başkalarının senin yerine düşünmesine razı olmaktır” der La Boétie…
Son sözümüz;
Bugün 10 Kasım.
İçinde bulunduğumuz çağın karanlığında, cehalete ve dogmalara karşı ilim ve fenle yolumuzu aydınlatma cesaretini veren;
günümüzde de “aklını kullanma cesaretini” gösterenlerin kılavuzu olan
en büyük devrimciyi ebediyete intikalinin 88. yıl dönümünde saygı, özlem ve minnetle anıyoruz…
*
Suat Umutlu
Çivril, 10 Kasım 2026
