Erzurum’un petrol kaynaklarının 19. yüzyılın sonlarında Osmanlı Devleti tarafından bilindiği ve bu kaynakların değerlendirilmesi için imtiyaz sürecinin başlatıldığı, 128 yıllık bir arşiv belgesiyle gün yüzüne çıktı.
Türkiye Dil ve Edebiyat Derneği Erzurum Şubesi Yönetim Kurulu Üyesi ve tarih araştırmacısı Taner Özdemir’in yaptığı arşiv araştırmasında, Erzurum’daki petrol ve neft madenlerinin işletilmesine yönelik yürütülen imtiyaz sürecini aydınlatan bir belge bulundu. Devlet Arşivleri Başkanlığı’nın Yıldız Arşivi’nde yer alan belgede, “Erzurum dahilinde zuhur eden petrol ve neft madenleri imtiyazının Ahmed Celaleddin Paşa’ya ihalesine dair” ifadesi yer alıyor. Bu belgenin tarihi, Hicri 24 Rebîülâhir 1316, Miladi takvimle ise 1898 yılına karşılık geliyor.
Belgedeki isim, sıradan bir paşa değil. Ahmed Celaleddin Paşa, Sultan II. Abdülhamid döneminin en önemli devlet adamlarından biri olarak öne çıkıyor. Özdemir, “Osmanlı istihbarat teşkilatının başında bulunan Serhafiye Ahmed Celaleddin Paşa, Sultan II. Abdülhamid’in güvendiği isimler arasında yer alıyordu” dedi.
Erzurum’un Pülk petrolüyle ilgili belgelerde de Paşanın adı geçiyor. Tercan ve Pülk bölgesindeki petrol madenlerinin işletilmesine dair kayıtlar, Ahmed Celaleddin Paşa’nın tavsiyesi doğrultusunda Almanya tebaasından Mösyö Şarl Rayzer’e verildi. Bu durum, Erzurum petrolünün yalnızca Osmanlı bürokrasisinin değil, Alman girişimcilerin de dikkatini çektiğini gösteriyor.
1898 yılına ait belgelerde, Pülk bölgesindeki petrol sahalarının işletilmesi için imtiyaz sürecinin yürütüldüğü görülüyor. Özdemir, “Osmanlı coğrafyasındaki petrol yatakları, Avrupa devletlerinin dikkatini çekiyordu. Erzurum-Pülk bölgesindeki imtiyaz süreci de bu genel tablo içerisinde önemli bir örnek” ifadelerini kullandı.
Taner Özdemir, 128 yıl önceki bu belgenin, Erzurum’un ekonomik tarihinin yeterince araştırılmamış bir alanını yeniden gündeme getirdiğini belirtti. Özdemir, “Pülk bölgesindeki petrol ne kadar süre işletildi? Şarl Rayzer’in faaliyetleri ne ölçüde sonuç verdi? Erzurum’un başka hangi bölgelerinde petrol ve neft kaynakları tespit edildi? Osmanlı Devleti bu kaynaklardan neden daha geniş ölçekte yararlanamadı?” sorularını gündeme taşıdı.
